Religie in context: de bestrijding van hiv/aids

"In Afrika wordt niemand zomaar ziek: het is hem of haar aangedaan; het is een straf of veel vergelding", zegt de Nederlandse arts en epidemioloog David Warndorff in een artikel in Trouw. "In Afrika worden ziektes of vroegtijdige dood in verband gebracht met het overschrijden van grenzen, met schuld en nalatigheid, en daardoor met afgunst en toverij. Aids is een ziekte waar dit verband bij uitstek wordt gelegd. Door de langdurige incubatietijd gaan er jaren voorbij tussen infectie en ziekte, en is de samenhang tussen (biologische) oorzaak en gevolg volledig zoek, waardoor alle ruimte wordt gelaten voor bovennatuurlijke verklaringen."
Volgens Warndorff kan iedere arts die in Afrika heeft gewerkt, bevestigen dat patiënten een succesvolle medische behandeling van hun ziekten zien als een soort symptoombestrijding, of het nu gaat om hersenmalaria, longontsteking of een ontstoken blindedarm. Na ontslag zullen ze, hoewel kerngezond, alsnog de medicijnman bezoeken om de 'echte' oorzaak van de ziekte vast te stellen en te laten 'behandelen'.

Dit inzicht is lange tijd niet of maar zeer beperkt doorgedrongen tot de meeste professionals op het gebied van aidsbestrijding in Afrika, stelt Warndorff in het artikel. Veel experts zien het politieke wanbeleid van Afrikaanse regeringen als een belangrijke bijdrage aan het hiv/aids-probleem. Inmiddels zijn de meeste mensen in Afrika dankzij voorlichting op de hoogte van het bestaan van het hiv-virus en hoe dit aids veroorzaakt. Ze weten ook hoe je besmet raakt en hoe je dit kunt voorkomen.
Zoals men zou mogen verwachten, is die kennis groter naarmate het opleidingsniveau hoger is. Het opmerkelijke is echter dat de kans dat mensen besmet raken óók toeneemt met het opleidingsniveau. Beroepsgroepen die sinds het begin van de epidemie uitstekend geïnformeerd zijn en relatief eenvoudig aan condooms kunnen komen, behoren tot de zwaarst getroffen groepen. Hier is dus iets aan de hand.

Het punt is dat het virus voor de Afrikaan eigenlijk een ondergeschikte rol speelt. De grote vraag voor hem is niet waardoor, maar waarom sommige mensen het virus wel krijgen en anderen niet. Hij weet heel goed waardoor de ziekte wordt veroorzaakt, maar zijn eigenlijke vraag is: om welke reden krijg ik die ziekte? Waarom heb ík symptomen die er op wijzen dat ik besmet ben en mijn buurman niet, terwijl hij nog meer seksuele partners heeft dan ik? Wat heb ik gedaan dat het virus naar mij is gestuurd en niet naar hem? Welke rekening wordt hier vereffend? Wie heeft mij behekst? Het virus is, met andere woorden, niet meer dan een (biologisch) intermediair binnen een veel groter krachtenspel. De oorzaken worden niet gerelateerd aan risicovol gedrag - want risico's zijn er overal en altijd - maar worden gezien als reactie op slechte daden in het verleden.

Warndorff stelt in zijn artikel dat de Afrikaanse aidsproblematiek in de eerste plaats te maken heeft met culturele factoren, met name afgunst en toverij. Maar juist die factoren laten hulpverleners en andere experts buiten beschouwing.
Ook kent de Afrikaanse cultuur een aantal opvattingen en gebruiken die de snelle verspreiding van het virus in de hand werken. Zo kent men aan seks een veel belangrijker rol toe dan in de westerse samenleving. Seks is essentieel voor een goede gezondheid, zowel voor mannen als voor vrouwen.

"Er voltrekt zich in Afrika een menselijke tragedie van ongekende afmetingen. Het is om te huilen dat wij daar, ondanks vele inspanningen en aanzienlijke sommen geld, vrijwel geen enkele invloed op hebben weten uit te oefenen. Ik ben bang dat dit komt doordat wij de belangrijkste onderliggende oorzaken van de epidemie niet in de bestrijdingsactiviteiten hebben betrokken. Ik ben ook bang dat wij over tien jaar hetzelfde zullen zeggen van de nu voorgestane strategie: het toedienen van aidsremmers. Tenzij we nu eerst eens goed gaan nadenken", aldus Warndorff.

Lees hier het hele artikel