Veel ontwikkelingsorganisaties komen voort uit missie en zending. Dergelijke organisaties, die voornamelijk actief zijn geweest in voormalige kolonies, waren van oudsher gewend rekening te houden met religie. De aandacht voor religie in ontwikkelingssamenwerking is tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw echter sterk afgenomen. Dit heeft te maken met de secularisatiethese: de veronderstelling dat religie door modernisering van samenlevingen haar betekenis zou verliezen in het publieke domein. De verwachting was dat mensen - zowel in het Westen als in ontwikkelingslanden - religie op den duur achter zich zouden laten, onder invloed van de ratio, wetenschap en technologie.

Deze secularisatiethese lijkt echter niet bewaarheid. In reactie op modernisering zijn in het Westen juist nieuwe religieuze bewegingen opgekomen. Deze verzetten zich onder andere tegen de door hun gevoelde dreiging dat religie zou worden teruggedrongen naar het privédomein (privatisering).
In ontwikkelingslanden is religie sterk verweven met het publieke en politieke leven, aldus de Amerikaanse ontwikkelingsdeskundige Scott Thomas. Daardoor kan niemand de privatisering van religie waarmaken. Volgens hem kan de secularisatiethese onmogelijk als model fungeren voor ontwikkelingslanden. [1]

Door naar Hoofdstuk I.2a. Op de agenda

Vanzelfsprekend houd je rekening met de religieuze overtuigingen van de islamitische bevolking in Mali wanneer je in hun dorp een onderwijsproject opzet. Ook als je gezondheidsprogramma's uitvoert of voorlichtingscampagnes over hiv/aids opzet, kun je als ontwikkelingswerker niet om religieuze opvattingen heen.

Die aandacht voor religie ligt echter niet altijd voor de hand. Moet je bijvoorbeeld oog hebben voor religie bij het bouwen van huizen na een natuurramp of bij het aanleggen van infrastructuur in een fragiele staat? In zulke situaties kun je verschillende redenen hebben om géén aandacht te besteden aan de rol van religie:

• Je begrijpt de context niet volledig.
• Je beschouwt religie als niet relevant in die situatie.
• Je wilt religie niet expliciet noemen vanwege het gevaar van polarisatie en versterking van een conflict.
• Je wilt niet beticht worden van bekeringsijver.
• Je bent 'allergisch' voor religie.
• Je begint er niet over uit onwetendheid.
• Je hebt van huis uit geen ervaring met religie.

Toch speelt religie in dergelijke situaties vaak wel een rol. Dit praktijkboek legt uit hoe ontwikkelingswerkers oog kunnen krijgen voor de rol van religie en hoe ze hiermee om kunnen gaan.

Deze website biedt de mogelijkheid voor het uitwisselen van ervaringen en het stellen van vragen. Ook bieden we een uitgebreide digitale database aan met recente publicaties op het gebied van religie en ontwikkeling.

Door naar Hoofdstuk I.1. Doel en doelgroep van het praktijkboek

Het thema religie behoeft in de eerste plaats onze professionele aandacht omdat religie nu eenmaal niet weg te denken is uit het dagelijkse leven van een groot aantal mensen elders in de wereld. Religie en religieuze netwerken zijn sterk gegrond in het Zuiden. Zij bereiken mensen van boven tot onder in de samenleving. Talloze religieuze organisaties en gemeenschappen zetten zich in voor het verbeteren van het lot van minderbedeelden. Religie speelt vaak op de een of andere manier een rol in centrale ontwikkelingsthema's, zoals onderwijs, gezondheidszorg, landbouw, economische groei, armoedebestrijding, democratisering en mensenrechten. Soms is deze rol conflictueus en sluit de religie mensen uit op grond van bijvoorbeeld politieke opvattingen of man-vrouwverhoudingen. Religie en macht zijn dan nauw gerelateerd. Soms zorgt religie juist voor harmonie en mobiliseert ze mensen om te zorgen voor hun medemens.

Deze discussies over effectiviteit en identiteit komen samen in het vraagstuk hoe je, als medewerker van een ontwikkelingsorganisatie, om wilt gaan met ‘de ander', de samenwerkingspartner en de doelgroep. Hoe bereik je wat je wilt bereiken? Wat is ontwikkeling eigenlijk? Anders gezegd: doen we de dingen goed en doen we de goede dingen?

Veel mensen hechten belang aan religie en spiritualiteit wanneer het gaat om hun eigen ontwikkeling en die van hun gemeenschap. De kijk op ontwikkeling kan vanuit een religieuze traditie anders zijn dan vanuit seculier perspectief. Daarom is het goed je af te vragen hoe je kijkt naar de relatie tussen religie en ontwikkeling. Hoe en waarom kun je als westerse ontwikkelingswerker diepliggende problemen helpen aanpakken?

Of je je nu verdiept in religie als probleem of als oplossing, sensitiviteit is belangrijk. In de eerste plaats dien je oog te hebben voor de mobiliserende rol die religie kan spelen, zowel ten goede als ten kwade. Daarnaast is het cruciaal dat je inzicht hebt in je eigen wereldbeeld en in je rol in de ontwikkelingsketen.

Door naar Hoofdstuk I.3. Opzet van het praktijkboek